درباره وبلاگ

ايرانيان قديم شادي و نشاط را از موهبت هاي خدايي و غم و اندوه و تيره دلي را از پديده هاي اهريمني مي پنداشتند. مراسم نوروز، جشن مهرگان، جشن سده، چهارشنبه سوري و شب يلدا و سنت هاي  ديگر در واقع بيانگر اين حقيقت است كه ايرانيان پس از رهايي از بيدادگري و ستم به شكرانه بازيافتن آزادي، جشن برپا مي ساختند و پيروزي نيكي بر بدي و روشنايي بر تاريكي و داد بر ستم را گرامي    مي داشتند.شب يلدا نيز يكي از اين موارد است.

در دوران كهن، شب مظهر تاريكي و تباهي و وحشت بوده و اغلب سعي مي كردند كه شب هنگام با افروختن آتش و افزودن نور، خانه روشن باشد. تا پليدي و تباهي در آن راه نيابد.

تاریخچه یلدا

يلدا يك لغت سريانى است كه سال  ها پيش از طريق مسيحيان به زبان پارسى وارد شده و به معناى تولد و ميلاد است . براساس برخى نظرات يلدا زمان تولد مسيح در سال هاى دور بوده است ، كه همزمان زرتشتيان نيز آن را به مناسبت شروع چرخه زمستانه با عنوان شب چله جشن مى گرفتند. اين جشن ۴۰ روز قبل از جشن سده برگزار مى  شود و زرتشتيان از سراسر دنيا با برگزارى مراسم مختلف ،  اين جشن چند هزار ساله را برپا مى دارند .

زمان اجراي مراسم شب يلدا، يا آنچنان كه اصطلاحاً در بين توده مردم به شب چله معروف است، از چندين هزار سال قبل در ايران برگزار مي شود. نخستين شب زمستان فردايش اولين روز زمستان زايش خورشيد يا جشن تولد مهر  است . از آغاز دي ماه روزها به تدريج بلندتر و شب ها كوتاه تر مي شود، خورشيد هر روز بيشتر در آسمان مي پايد به همين جهت آن شب را يلدا ناميدند، يعني تولد و  زايش خورشيد .

آيين های جشن شب يلدا

سال ها پيش دور سفره شب يلدا مادربزرگى مى نشست كه تمام روياى كودكى ما را در خانه اش جاى مى داد. دستان مهربانش و لبخندى كه بچگى تو را پر مى كرد. همان لبخندى كه اجازه تمام شيطنت هاى كودكانه و ناخنك زدن به خوراكى هاى يلدا را مى داد. بازگويی خاطرات و قصه گویی پدر بزرگ ها و مادر بزرگ ها نیز یکی از مواردی است که یلدا را برای خانواده ایرانی دلپذیرتر می کند. اما همه این ها ترفندهایی است تا خانواده ها گرد یکدیگر آيند و بلندترین شب سال را با شادی و خرسندی به سپيده برسانند .

شب يلدا را نمى توانستيم بدون پدربزرگ و مادربزرگ هايمان تصور كنيم. اما سال هاست كه مادربزرگ  ، غايب بزرگ شب هاى يلدا شده است .

يك سنت ديرين  که همچنان در میان اکثر خانواده ها باقى  مانده است ،  گرفتن فال حافظ در شب يلدا ست . تمام اعضای خانواده دور هم جمع می شوند ، در ميان خوردن ميوه و تنقلات رنگارنگ ديوان حافظ به ميان مى آيد.بزرگتر جمع يا آنكه اشعار حافظ را بهتر مى خواند، مى گويد: نيت كنيد و تو نيت مى كنى و چشم هايت را مى بندى و حافظ را قسم مى دهى و حافظ يكى از آن غزليات نابش را هديه مى كند.

در برخی دیگر از جاهای ایران نیز شاهنامه خوانی رواج دارد.

سفره شب یلدا

‌ اين‌ سفره‌ كه‌ بي‌شباهت‌ به‌ سفره‌هفت‌سين‌ نوروز نيست‌، در اتاقي‌ گسترده‌ مي‌شود،يكي‌ دو لاله‌ و چند شمع‌ زيبا و نگين‌ در آن‌ گذاشته‌ و روشن‌ مي‌كنند. در حاشيه‌ آن‌، در ظرفي‌ زيبامقداري‌ اسپند مي‌گذارند و روي‌ آن‌ را آتش‌مي‌ريزند تا بوي‌ آن‌ در اتاق‌ بپيچد. از ميوه‌ها انارو مركبات‌، به‌ ويژه‌ هندوانه‌ بايد در سفره‌ باشد.

ازانواع‌ تنقلات‌ نخودچي‌، كشمش‌، حلوا ارده‌،آجيل‌ مشكل‌گشا، رنگينك‌ و ارده‌ شيره‌، خرما نيز در سفره‌ گذاشته‌ مي‌شود از ميوه هاي تازه مانند هندوانه، انار و انگور، سيب و گلابي و خربزه و به، ميوه هاي خشك مانند برگه زردآلو، برگه هلو، انجير خشك، سنجد، كشمش و آجيل شامل مغز گردو و بادام، پسته، فندق كه در بين زرتشتيان به لرك LORK معروف است.

برخی از مردم خوردن هندوانه در شب يلدا را واجب مى دانند و معتقدند كسى كه در اين شب اين ميوه را بخورد به خاطر طبع سرد هندوانه باعث مى شود بدنش در مقابل سرماى زمستان مقاوم شود.

اين ميوها هريك بار معنايي نمادين با خود دارد، هندوانه كه قاچ‌هاي مدور مي‌خورد چون خورشيد، يادآور گرماي تابستان و فرونشاندن عطش است.
انار صندوقچه دانه‌هاي مرواريد ، سرخ كه خود نماد تناسل نسل و زايش است  .

غذای شب یلدا

هر خانواده ايرانى در هر جايى به سبك آداب و رسوم نياكان خود براى يلدا شام تهيه مى كند. شام يلدا معمولاً يكى از خوش خوراك ترين غذا هاى اقوام مختلف است.

غذای اصلی این شب ، خورشت  فسنجان است . اما در برخی استانها غذاهای دیگری هم رایج است .

 در شمال ايران گيلانى ها يا سبزى پلو درست مى كنند يا ترشى تره و در كنار آن سرسفره غذا ماهى سفيد و يا ماهى دودى مى گذارند.

اما در شيراز غذاى ويژه سفره يلدا هويج پلو است. شيرازى ها معمولاً براى شب يلدا سفره پهن مى كنند. كنار غذا انواع تنقلات مربوط به يلدا را بر سرسفره مى گذارند.

پیوند یلدا با میترائیسم

از آنچه که از منابع و متون کهن برمی آید، یلدا زاد روز ایزد مهر یا میترا است. ایزدی که در کیش میترائیسم پرستش می شد و این دین، یکی از تاثیر گذارترین مذاهبی بود که نخست در شرق و بعدها در غرب و در دین مسیحیت رد پای بسیاری از خود به جای گذاشت.

در برخی منابع آمده است که پس از مسیحی شدن رومیان، سیصد سال پس از تولد عیسی مسیح، کلیسا جشن تولد مهر را به عنوان زاد روز عیسی پذیرفت، زیرا زمان دقیق تولد وی معلوم نبود. در واقع یلدا یک جشن آریایی است و پیروان میترائیسم آن را از هزاران سال پیش در ایران برگزار می کرده اند. وقتی میترائیسم از تمدن ایران باستان به سایر جهان منتقل شد در روم و بسیاری از کشورهای اروپایی روز 21 دسامبر به عنوان تولد میترا جشن گرفته می شد ولی پس از قرن چهارم میلادی در پی اشتباه محاسباتی، این روز به 25 دسامبر انتقال یافت و از سوی مسیحیان به عنوان روز کریسمس جشن گرفته شد. از این روست که تا امروز بابا نوئل با لباس و کلاه موبدان ظاهر می شود و درخت سرو و ستاره بالای آن هم یادگاری از آئین مهر زرتشتیان است.

نزد ایرانیان، زمستان به دو چله کوچک و بزرگ تقسیم می شود. چله بزرگ از اول دیماه تا 10 بهمن ماه را در بر می گیرد و از 10 بهمن به بعد را چله کوچک می گویند. یلدا، شب نخست چله بزرگ است .

درخت یلدا

در قرن هيجدم   "نوتران"   آلمانى با اقتباس از درخت يلداى پارسيان درخت كريسمس را به جمع تزيينات شب تولد مسيح آورد. در دوران پارس باستان در شب يلدا درخت سبزى را تزيين مى كردند كه نشانه سبزى هميشگى باشد. يعنى روز تولد خورشيد. دختران جوان آرزو مى كردند و لباس هاى بافته شده از نقره را به دور درخت مى بستند تا به خواسته خود برسند اما اين رسم آرام آرام تغيير كرد زيرا مسيحيان و پاپ لئو در قرن چهارم براى از بين بردن اين سنت تلاش كردند و سرانجام پيروز شدند. یکی از  محققان  زرتشتى مى نويسد: با پيروزى اسلام در سرزمين پارس و شرايط حاكم بر ايران در سال هاى نخست، بسيارى از جشن هاى پارسى به فراموشى سپرده شد. زرتشتيان مدت ها در خفا مراسم خود را برگزار مى كردند تا حدى كه بسيارى از سنت ها به دليل مخفى شدن اين جشن منسوخ شد و در بسيارى از نقاط مانند پاكستان و هند اين رسم بسيار كم رنگ شده اما در ايران هنوز پابرجاست. در حال حاضر شب چله به يك جشن اجتماعى بدل شده كه اقوام و دوستان در كنار هم جمع مى شوند و ميوه هاى خشك و تازه زمستان در اين مراسم خورده مى شود. مردم دعا مى  كنند تا سرما محصولات آنها را از بين نبرد.به قولى شب يلدا زمان تولد مهر يا ميترا است.

يهوديان ايرانى ساكن كشورهاى مختلف نيز شب چله را در همين زمان با نام فستيوال درخت جشن مى گيرند و در اين شب ميوه هاى تازه زمستانه به همراه غذاى سنتى خورده مى شود.

يلدا در روسیه

یلدا که جشنی ایرانی است در کشور روسیه همسایه شمالی ما نیز رواج دارد. دکتر «داریوش کیانی هفت لنگ» مدیر سازمان اسناد ملی ایران درباره برگزاری یلدا در روسیه چنین روایت می کند:« این جشن در روسیه نیز از دیر باز، از روزگاری که هنوز مسیحیت به آن جا راه نیافته بود، به مدت 12 روز پر سرور و پر آئین با آداب ویژه ای برگزار می شده است و گویا هنوز هم در میان دهقانان و روستائیان معمول است. در روسیه جشن یلدا، عید سالانه دهقانان و روستائیان بود. پختن نان شیرینی محلی به به شكل انسان و حيوان ، بازی های محلی گوناگون، کشت و بذر پاشی به صورت تمثیلی و باز سازی مراسم کشت، پوشانیدن سطح کلبه با چربی، گذاشتن پوستین روی هره پنجره ها، آویختن پشم از سقف، پاشیدن گندم به محوطه حیاط، ترانه خوانی و رقص و آواز و مهم تر از همه قربانی کردن جانوران از آیین های ویژه این جشن بوده و هست....یکی دیگر از آیین های شب های جشن، فالگیری بود و پیشگویی رویدادهای احتمالی سال آینده. همین آیین ها در روستاهای ایران نیز کم و بیش به چشم می خورند که نشان از همانندی جشن یلدا در ایران و روسیه دارند.

http://www.oshihan.org/

پس بیایید آیین پدرانمان را پاس بداریم و  آنها را زنده نگه داریم .

شاد باشید    و     یلداتون مبارک !